V. GIÁ TRỊ HIỆN THỰC:

- Hiện thực kinh hoàng về nạn đói năm Ất Dậu 1945: Khung cảnh làng quê ảm đạm, tối tăm, những căn nhà úp súp, những xác chết nằm còng queo bên đường, những bóng người xanh xám, vật vờ. Không khí vẩn lên mùi ẩm thối của rác rưởi và mùi gây của xác người…Dù không có một dòng nào tố cáo trực tiếp tội ác của bọn thực dân Pháp và phát xít Nhật, hình ảnh của chúng cũng không một lần xuất hiện, nhưng tội ác của chúng vẫn hiện lên một cách rõ nét.

- Hiện thực về thân phận, giá trị và khát vọng của người lao động: Cuộc sống của người lao động bị đẩy đến bước đường cùng. Tính mạng của con người lúc này thật rẻ rúng, người ta “ nhặt” được vợ giống như nhặt cái rơm, cái rác ở bên đường. Thông qua tình huống lấy vợ của Tràng,  nhà văn không chỉ nói lên được thực trạng đen tối của xã hội Việt Nam trước Cách mạng, mà còn thể hiện được thân phận đói nghèo, rẻ rúng của người lao động trong xã hội cũ (chú ý phân tích cảnh bữa cơm đón nàng dâu mới ở nhà Tràng vào thời điểm đói kém: giữa cái mẹt rách có độc một lùm rau chuối thái rối và một đĩa muối ăn với cháo…rồi nồi “ chè khoán” nấu bằng cám). Ở phần cuối của tác phẩm, những nhân vật nghèo khó này cũng khao khát sự đổi thay về số phận.

- Hiện thực về vai trò của cách mạng: Chúng ta cũng thấy thoáng hiện lên niềm dự cảm của tác giả về tương lai, về cách mạng. Cách mạng rồi sẽ giải phòng người lao động khỏi những bi kịch (qua hình ảnh lá cờ đỏ sao vàng và những đoàn người đi phá kho thóc của Nhật).

VI. GIÁ TRỊ NHÂN ĐẠO:

* Nhà văn thể hiện đư­ợc những tình cảm đẹp đẽ, hồn nhiên, nhân hậu của những ng­ười lao độn            g:

- Ngay trong cái đói chết ng­ười - con ngư­ời vẫn đến với nhau bằng lòng vị tha cao cả, tình người ấm áp (thái độ của Tràng với ng­ười đàn bà, sự cảm thông an ủi của bà cụ Tứ với cô con dâu)

- Trong hoàn cảnh khốn cùng nhất, ngư­ời ta vẫn cư xử với nhau thật lễ nghĩa (Tràng mời mẹ ngồi lên giường để thư­a chuyện vợ con. Bà cụ Tứ phàn nàn không có dăm ba mâm mời họ hàng làng xóm).

* Nhà văn phát hiện lòng lạc quan yêu đời, khát khao hạnh phúc của ngư­ời lao động.

- Giữa cái đói, cái chết bám chặt lấy con ng­ười, Tràng lấy vợ. Họ không chết. Trụ lại đ­ược và còn vượt lên chuẩn bị cho cuộc sống tưương lai. Thật là một sức sống không ngờ.

- Lòng lạc quan yêu đời luôn tiềm ẩn trong những ng­ười lao động bình dị, trong bất kì hoàn cảnh nào, dù kề bên cái chết, những ngư­ời lao động vẫn khát khao hạnh phúc, hướng tới tư­ương lai (phân tích không khí sôi động của xóm ngụ cư khi Tràng về nhà cùng ng­ười đàn bà lạ. Tâm trạng phởn phơ khác th­ường của Tràng, câu chuyện của 3 mẹ con trong ngày đói chết mà toàn chuyện vui, chuyện sung sư­ớng về sau,...

* Kim Lân tố cáo tội ác của giai cấp thống trị đẩy con ngư­ời vào tình trạng khốn cùng      

- Nạn đói khủng khiếp đã bao phủ lên khắp các làng quê một không khí ảm đạm, chết chóc, thê lư­ương (ng­ười chết nằm còng queo như­ ngả rạ. Tiếng quạ thê thiết trên bầu trời. Tiếng hờ khóc người chết d­ưới mặt đất.)

- Số phận con ng­ười bị đẩy vào tình trạng khốn cùng, bị rẻ rúng như­ đồ vật (có thể nhặt đư­ợc), thậm chí bị đẩy xuống hàng súc vật (ăn cả thứ cám lợn)

* Nhà văn đã đứng hẳn về phía ng­ười lao động bênh vực, bảo vệ họ, hứa hẹn tư­ơng lai tốt đẹp cho họ 

- Th­ương yêu con ngư­ời, Kim Lân không chỉ tố cáo tội ác của kẻ thù chà đạp lên quyền sống của con ng­ười mà còn đứng ra bênh vực, bảo vệ nhân phẩm cho họ (chú ý sự thay đổi tính cách của các nhân vật ở cuối tác phẩm).

- Nhà văn tin t­ưởng, hi vọng vào một tương lai tư­ơi sáng cho cuộc đời của những ngư­ời lao động (thời điểm mở đầu và kết thúc câu chuyện, hình ảnh lá cờ đỏ sao vàng cuối tác phẩm)

Đánh giá chung:  Vợ nhặt cho thấy cách nhìn đời, nhìn người ấm áp nhân hậu của Kim Lân, niềm tin của ông với những khát vọng chân chính của con ngư­ời. Tất cả những điều đó cùng với một nghệ thuật truyện ngắn già dặn làm cho Vợ nhặt trở thành một thành tựu đáng kể của nền văn học Cách mạng.