I. HOÀN CẢNH SÁNG TÁC, XUẤT XỨ:

1. Ngay sau cách mạng tháng Tám, Kim Lân viết  tiểu thuyết Xóm ngụ cư, nhưng còn dang dở và bị mất bản thảo. Sau hoà bình lập lại (1954) nhà văn dựa vào phần cốt truyện cũ và viết lại thành truyện ngắn Vợ nhặt. Như vậy, truyện ngắn Vợ nhặt có tiền thân từ tiểu thuyết Xóm ngụ cư.

2. Tác phẩm được in trong tập truyện Con chó xấu xí (1962).

3. Truyện tái hiện bức tranh nạn đói năm 1945. Qua đó, thể hiện tấm lòng cảm thông sâu sắc, sự ca ngợi của nhà văn đối với con người.

II. CỐT TRUYỆN:

1. Tràng là một chàng trai nghèo, thô kệch, dở tính, lại là dân ngụ cư. Tràng làm nghề kéo xe bò thuê và sống với một mẹ già trong một mái nhà tranh vắng teo, rúm ró.

2. Trận đói kinh khủng đang diễn ra, người chết đói như ngả rạ. Một lần kéo xe thóc Liên đoàn lên tỉnh, hắn hò một câu vượt dốc rất tình. Một cô gái ton ton chạy lại đẩy xe cho Tràng. Lần sau gặp lại, cô ta trông rách nát và đói. Tràng mời ăn, cô ta liền ăn một chập bốn bát bánh đúc. Tràng đùa và thị đã theo anh về nhà làm vợ.

3. Việc nhặt được vợ đã làm cả xóm ngụ cư ngạc nhiên. Bà cụ Tứ (mẹ Tràng) cũng bàng hoàng ngạc nhiên và lo lắng nhưng rồi bà cụ cũng đã hiểu ra và chấp nhận người con dâu ấy. Bà khuyên bảo, động viên các con.

4. Sáng hôm sau, bà mẹ chồng và nàng dâu mới quét dọn trong nhà ngoài sân. Bà cụ Tứ vừa ăn vừa nói toàn chuyện vui, toàn chuyện sung sướng sau này. Thị nói về chuyện Việt Minh phá kho thóc Nhật. Tràng nhớ lại đoàn người và lá cờ đỏ bay phấp phới hôm nào…

III. NHAN ĐỀ: Thể hiện qua động từ nhặt.

- Thân phận rẻ rúng của người lao động trong nạn đói.

- Vẻ đẹp của tình người trong nạn đói: biết đồng cảm, sống vị tha.

IV. TÌNH HUỐNG TRUYỆN:

* Tình huống: Tràng nhặt được vợ.

* Diễn biến và vai trò của tình huống truyện trong việc thể hiện nội dung tư tưởng của tác phẩm: 

- Vốn là một anh chàng dân ngụ cư, xấu trai, ế ẩm lại nghèo, thế mà Tràng đã "nhặt" được vợ một cách ngẫu nhiên và quá dễ dàng chỉ bằng mấy câu hát, mấy lời bông đùa"tầm phơ tầm phào" và mấy bát bánh đúc riêu cua...Đây là điều bất thường thứ nhất. Người đàn bà đã bị đẩy đến mép hố của tử thần, cho nên chị ta bám lấy Tràng, theo không Tràng. Tình huống đã nêu bật được số phận thê thảm, rẻ rúng của con người; tố cáo tội ác của phát xít Nhật.

- Tràng lại "nhặt" được vợ trong một hoàn cảnh trớ trêu: giữa lúc nạn đói khủng khiếp đang xảy ra, đe doạ cuộc sống của mọi người. Bản thân Tràng làm lụng nuôi thân mình và mẹ già đã khó, nay lại đèo bòng thêm một người vợ "nhặt". ...Đây là điều bất thường thứ hai. Trước tình cảnh ấy, việc Tràng "nhặt" được vợ không biết là nên mừng hay nên lo, là may hay là rủi...? Nhờ tình huống bất thường ấy, ta thấy bên bờ vực của cái đói và cái chết, Tràng vẫn nghĩ về sự sống, vẫn không nguôi khao khát hạnh phúc.

       Đó thực sự là một tình huống nghệ thuật đơn giản mà độc đáo.

- Việc Tràng lấy vợ tác động đến tâm lí, suy nghĩ của các nhân vật: Dân xóm ngụ cư, bà cụ Tứ, bản thân Tràng. Qua diễn biến, nhà văn thể hiện được các vẻ đẹp của người lao động: bà cụ Tứ thương con, nhân hậu và giàu tinh thần lạc quan; Tràng ý thức được trách nhiệm bản thân;…

* Ý nghĩa của tình huống:

- Kim Lân đã thể hiện thái độ cảm thông sâu sắc và tấm lòng trân trọng chân tình đối với người lao động. Ông thực sự xót xa, ái ngại trước cảnh con người bị rẻ rúng, đói khổ và cái chết bủa vây. Hơn thế, ông còn khẳng định được những phẩm chất đáng trân trọng của những người lao động như  Tràng, mẹ Tràng... Dù trong hoàn cảnh sống ngặt nghèo, tối tăm đến thế nào họ vẫn khát khao có một tổ ấm gia đình để được thương yêu, chia sẻ và có trách nhiệm với nhau; họ vẫn hy vọng vào một cái gì tốt đẹp hơn ở tương lai. (Đây là cái nhìn nhân đạo của Kim Lân).

- Nhà văn còn thể hiện một thái độ phê phán sâu sắc đối với thực trạng xã hội bây giờ. Đó là thực trạng xã hội - trong đó trực tiếp là bọn phát xít Nhật và thực dân Pháp - đã đẩy con người đến bước đường cùng, đến chỗ liều lĩnh; cái giá của con người thật rẻ mạt, người ta có thể "nhặt" được một cách dễ dàng giữa đường giữa chợ. Cảnh chết chóc, đói khát diễn ra như một cơn mộng kinh hoàng... (Đây là cái nhìn hiện thực của Kim Lân).

- Thể hiện tài năng nghệ thuật, tấm lòng của Kim Lân.